Słownik 42 pojęć ochrony przepięciowej — od podstaw fizyki zjawiska do specjalistycznych parametrów SPD. Definicje opracowane przez Józefa Żabę na podstawie norm PN-EN 61643, PN-EN 62305 i PN-HD 60364.
D
- Dobezpieczenie
- Bezpiecznik nadprądowy gG/gL instalowany przed SPD (od strony zasilania). Chroni instalację przed pożarem gdy SPD ulegnie zwarciu wewnętrznemu. Wartości typowe: 125 A dla Typ 1, 63-100 A dla Typ 1+2, 32-63 A dla Typ 2.
- Dioda lawinowa (TVS)
- Element ochronny stosowany w SPD Typ 3 i ochronie sygnałowej. Szybki czas reakcji (ns), niski Up. Stosowany dla małych energii, gdzie warystor jest zbyt powolny lub iskiernik zbyt brutalny.
E
- Ekranowanie (FTP, STP)
- Folia lub plecionka miedziana wokół żył w kablu LAN. FTP = folia, STP = plecionka. Ekran musi być uziemiony przez SPD do PE — bez tego ekranowanie nie chroni przed przepięciami indukowanymi.
F
- Filtr EMI/RFI
- Filtr zakłóceń elektromagnetycznych (EMI) i radioelektromagnetycznych (RFI). Wstępnie obniża szumy w sieci sygnałowej przed SPD. Stosowany dla magistral przemysłowych, telefonii.
G
- GDT (Gas Discharge Tube)
- Odgromnik gazowany. Element ochronny w SPD dla torów sygnałowych. Hermetyczna lampa wypełniona gazem, przy przepięciu jonizuje się i zwiera obwód. Stosowany w BYX-RJ11/RJ45, BYX-KOAX.
- gG / gL
- Klasa bezpieczników topikowych. gG = uniwersalna (general purpose), gL = dla kabli i przewodów. Oba typy nadają się jako dobezpieczenie SPD. Liczby (np. 63 A gG) oznaczają znamionowy prąd zadziałania.
I
- Iimp (10/350 µs)
- Prąd udarowy probierczy o kształcie 10/350 µs — symuluje bezpośrednie uderzenie pioruna. Parametr SPD Typ 1 (klasa I). Wyrażony w kA. Wartości typowe: 12,5 / 25 / 50 / 125 kA na żyłę. Pełen opis →
- Imax (8/20 µs)
- Maksymalny prąd wyładowczy — największy prąd 8/20 µs jaki SPD jednorazowo wytrzyma bez zniszczenia. Parametr SPD Typ 2. Typowo 20-40 kA.
- In (znamionowy prąd wyładowczy)
- Prąd 8/20 µs przy którym SPD może wielokrotnie pracować bez uszkodzenia (zwykle ≥ 20 cykli). Parametr SPD Typ 2/3. Typowo 5-30 kA.
- Iskiernik
- Element ochronny SPD Typ 1 — komora zawierająca elektrody między którymi powstaje wyładowanie przy przepięciu. Wytrzymuje energie 10/350 µs (długie impulsy piorunowe). W normalnej pracy jest izolatorem. Pełen opis →
- ISCCR (Short Circuit Current Rating)
- Wytrzymałość zwarciowa — maksymalny prąd zwarciowy z sieci jaki SPD wytrzyma. Pozwala bezpiecznie zadziałać przy wewnętrznym zwarciu. Wyrażony w kA. Typowo 6-25 kA.
K
- Kaskadowość (koordynacja)
- Stopniowanie ochrony Typ 1 → Typ 2 → Typ 3 w instalacji. Każdy stopień przejmuje to co przeszło przez poprzedni. Wymagana separacja > 10 m między Typ 1 a Typ 2 (inaczej Typ 2 nie zdąży zadziałać). Szczegóły →
- Klasa I / II / III (B / C / D)
- Stara klasyfikacja SPD (przed PN-EN 61643-11). Klasa I = Typ 1 (B), Klasa II = Typ 2 (C), Klasa III = Typ 3 (D). Obecnie norma używa Typ 1/2/3, ale literatura starsza i niektóre dokumenty CE jeszcze używają B/C/D.
- Kombinowany SPD (Typ 1+2)
- SPD łączący funkcje Typ 1 i Typ 2 w jednej obudowie. Spełnia jednocześnie Iimp 10/350 µs i In 8/20 µs. Stosowany w małych obiektach z LPS dla oszczędności miejsca. Przykłady: BY1-B+C/3, PROFI 50.
L
- LDL (Lightning Protection Level)
- Poziom ochrony odgromowej budynku wg PN-EN 62305. Klasy I-IV określają max. prąd piorunowy: I = 200 kA, II = 150 kA, III/IV = 100 kA. Wyższy LDL = bardziej narażony obiekt (lotniska, magazyny gazów).
- LEMP (Lightning Electromagnetic Pulse)
- Impuls elektromagnetyczny od wyładowania piorunowego. Niesie energie liczone w setkach kA, generuje przepięcia przez sprzężenia galwaniczne, indukcyjne i pojemnościowe. Główne zagrożenie dla SPD Typ 1.
- LPS (Lightning Protection System)
- Instalacja odgromowa: zwody (druty na dachu), odprowadzenia (po ścianach), uziom. Norma PN-EN 62305. Obiekty z LPS wymagają SPD Typ 1 lub Typ 1+2 dla pełnej ochrony — sam Typ 2 nie wytrzyma energii pioruna.
- LPZ (Lightning Protection Zone)
- Strefa ochrony przepięciowej wg PN-EN 62305: LPZ 0 = na zewnątrz, LPZ 1 = za Typ 1, LPZ 2 = za Typ 2, LPZ 3 = za Typ 3. Na każdym przejściu strefy musi być SPD. Stąd potrzeba kaskadowości.
M
- MID (Measuring Instruments Directive)
- Dyrektywa europejska 2014/32/UE o przyrządach pomiarowych. Liczniki energii MID są certyfikowane do rozliczeń handlowych. PRO-TEC oferuje BYL-1F (1-fazowy) i BYL-3F (3-fazowy).
- MOV (Metal-Oxide Varistor)
- Element ochronny SPD Typ 2 (warystor metaloksydowy). Rezystancja zmienia się gwałtownie przy przekroczeniu Uc. Szybki czas reakcji (~25 ns). Po wielokrotnych zadziałaniach traci parametry — stąd sygnalizacja zużycia.
N
- NPE (Neutral-Protective Earth)
- Połączenie przewodów N i PE. W układzie TT N i PE są rozdzielone — wymaga iskiernika NPE (układ 3+1). W układzie TN-S też rozdzielone ale w głównej rozdzielnicy ze wspólnego źródła. Szczegóły →
O
- Odgromnik
- Potoczna nazwa SPD Typ 1 (z iskiernikiem). Stosowane gdy obiekt ma LPS lub linia napowietrzna. W ofercie: BY-B 50, BY-B 125, BY-B 125 NPE.
P
- PEN
- Połączony przewód ochronno-neutralny w układzie TN-C. Jedna żyła pełni funkcję N i PE jednocześnie. Wymaga układu 4+0 (czteropolowy SPD bez iskiernika NPE).
- PN-EN 61643-11
- Norma europejska klasyfikacji i testowania SPD niskonapięciowych (do 1000V AC). Definiuje Typy 1/2/3, parametry Iimp/In/Up, metodologię badań.
- PN-EN 62305
- Norma ochrony odgromowej — 4 części: zasady ogólne, zarządzanie ryzykiem, ochrona fizyczna, ochrona elektroniki. Wymaga SPD w obiektach z LPS.
- PN-HD 60364-4-443
- Norma niskonapięciowych instalacji — wymóg ochrony przed przepięciami atmosferycznymi i łączeniowymi. Wskazuje kiedy SPD obowiązkowy.
- Połączenia wyrównawcze
- Łączenie metalowych instalacji (woda, gaz, telekom, anteny) z głównym uziomem PE. Wymóg Prawa Budowlanego § 184. Bez nich SPD nie zapewnia pełnej ochrony — przepięcie znajduje drogę przez inne instalacje.
- Prąd piorunowy
- Prąd bezpośredniego uderzenia w obiekt. W domu z LPS: 50% odprowadza uziom, 50% wpada do instalacji zasilającej (Iimp do 50 kA na żyłę). Pełen opis →
R
- RCD (Residual Current Device)
- Wyłącznik różnicowoprądowy — wykrywa upływ prądu > 30 mA i odcina zasilanie. SPD musi być za RCD (od strony obciążenia) lub typ B (immunizowany na DC). Niewłaściwy montaż powoduje fałszywe wyzwolenia. Najczęstsze błędy →
S
- Schemat 3+0 / 4+0 / 3+1
- Konfiguracje SPD wg liczby biegunów i typu sieci. 3+0 = trójpolowy bez NPE (dla TN-C), 4+0 = czteropolowy z osobnym PE (dla TN-S), 3+1 = 3 warystory + iskiernik N-PE (dla TT i IT).
- SEMP (Switching Electromagnetic Pulse)
- Impuls elektromagnetyczny od operacji łączeniowych: załączanie/wyłączanie obciążeń indukcyjnych, zwarcia w sieci, zadziałania bezpieczników. Niska energia (8/20 µs), główna domena SPD Typ 2.
- SPD (Surge Protective Device)
- Ogranicznik przepięć — urządzenie ochrony przeciwprzepięciowej. Synonim w polskiej literaturze: „ogranicznik przepięć”. Pełen artykuł →
- Sprzężenie galwaniczne / indukcyjne / pojemnościowe
- 3 sposoby przedostawania się przepięcia do instalacji. Galwaniczne = przez bezpośredni kontakt z piorunem. Indukcyjne = przez pętlę z polem elektromagnetycznym piorunu. Pojemnościowe = przez sprzężenia pojemnościowe (rzadziej istotne).
T
- TN-C / TN-S / TN-C-S / TT / IT
- Typy układów sieci dystrybucyjnej wg PN-HD 60364. TN-C: wspólny PEN. TN-S: osobne N i PE. TN-C-S: PEN w przyłączu, rozdzielony w rozdzielnicy. TT: niezależny uziom obiektu. IT: izolowana sieć (przemysłowa). Pełen opis →
- TOV (Temporary Overvoltage)
- Przepięcie dorywcze — wzrost napięcia trwający sekundy/minuty (np. zerwanie przewodu N, asymetria sieci). SPD musi to wytrzymać bez aktywacji (parametr w karcie produktu).
- Typ 1 (Klasa I, B)
- SPD do ochrony obiektów z LPS lub przyłączem napowietrznym. Iskiernik. Iimp 10/350 µs. Up ≤ 2,5 kV. Montaż w głównej rozdzielnicy.
- Typ 2 (Klasa II, C)
- SPD podstawowy — w każdej rozdzielnicy podlicznikowej. Warystor MOV. In/Imax 8/20 µs. Up ≤ 1,5 kV.
- Typ 3 (Klasa III, D)
- SPD punktowy — przy konkretnym odbiorniku. Dioda lawinowa lub mały warystor. Up ≤ 1,0 kV. Forma: listwa przepięciowa, gniazdo z zabezpieczeniem.
U
- Uc (napięcie ciągłej pracy)
- Maksymalne napięcie pracy SPD bez aktywacji. Dla sieci 230V AC typowo Uc = 255 V lub 275 V (z marginesem na wzrosty napięcia). Przekroczenie powoduje aktywację warystora i jego nagrzewanie.
- Uoc (napięcie obwodu otwartego)
- Napięcie udarowe 1,2/50 µs jakie SPD Typ 3 powinien wytrzymać. Parametr stosowany dla Typ 3 punktowych — typowo 6-10 kV.
- Up (poziom ochrony resztkowej)
- Napięcie wyjściowe SPD po zadziałaniu — to co „przepuści” do chronionego urządzenia. Im niższe, tym lepsza ochrona. Typowe wartości: Typ 1 ≤ 2,5 kV, Typ 2 ≤ 1,5 kV, Typ 3 ≤ 1,0 kV.
W
- Warystor MOV
- Patrz MOV (Metal-Oxide Varistor).
- V-connection
- Sposób montażu SPD — równoległe podłączenie zasilanie + SPD + obciążenie w kształcie litery V. Skraca drogę prądu udarowego, obniża rzeczywiste Up. Alternatywa dla szeregowego montażu (długie przewody = wysokie Up). Szczegóły →
Z
- Zwody
- Druty poziome instalacji odgromowej (LPS) na kalenicy/krawędziach dachu. Łapią pioruna i odprowadzają do uziomu przez odprowadzenia pionowe. Ich obecność = budynek ma LPS = wymaga SPD Typ 1.
Brakuje hasła? Słownik jest aktualizowany — wyślij propozycję pojęcia do dodania. Wszystkie definicje opracowane przez Józefa Żabę (30 lat w branży) zgodnie z normami PN-EN i PN-HD.